“Đây là Tiếng nói Việt Nam!”

Ngày 25/8/1945, lần đầu tiên trong lịch sử phát thanh và truyền hình ở Việt Nam, qua bước sóng ngắn của làn sóng điện, người dân được nghe thấy câu nói qua radio: “Đây là Tiếng nói Việt nam, phát thanh từ Hà Nội, trên làn sóng điện 41 m…”.

BBT Tannamtu.id.vn, xin được gửi tới các quý vị và các bạn bài viết về con người đã thực hiện toàn bộ những công việc nói trên, và đó là ông Nguyễn Dực  – Người mà ở một góc độ nhất định, cũng giống như cha mình, học giả Nguyễn Văn Vĩnh, luôn hết lòng, tận tâm với những việc mình theo đuổi.

Sự nghiệp của Nguyễn Dực đã được chia sẻ qua nhiều bài viết:“Người phụ trách âm thanh trong ngày độc lập – ANTG cuối tháng 2002”, hoặc bài “Ký ức về người đặt nền cho ngành phát thanh Việt Nam –  https://kienthuc.net.vn/di-va-gap/ky-uc-ve-nguoi-dat-nen-cho-nganh-phat-thanh-viet-nam-114636.html”, hoặc bộ phim tài liệu Người phụ trách âm thanh trong ngày độc lập của VTV.

Nguồn cội

Năm 1921, Nguyễn Văn Vĩnh nhận làm Chánh Hương Hội Danh dự của làng Phượng Dực, huyện Thường Tín, phủ Hà Đông cũ, vì nặng lòng với quê hương, ông Vĩnh đã lấy tên làng đặt cho con trai mang tên Nguyễn Dực.

15 tuổi mồ côi cha, trong bối cảnh khuynh gia bại sản do bị Nhà Cầm quyền khủng bố, bà Nguyễn Văn Vĩnh thay vì muốn Nguyễn Dực sẽ học đại học, đã đành đồng ý để Nguyễn Dực vào học trường Kỹ nghệ thực hành Đông Dương, khoa cơ khí, theo ý nguyện của con.

Thật vô tình, Nguyễn Dực lại say mê nghề vô tuyến điện do được làm thân với một người Hoa có tên là Kỳ Anh Sô ở phố Hàng Cót, chuyên nghề vô tuyến điện. Nguyễn Dực lao vào học thêm ở khoa Điện của Trường, và học cả từ người thày ở phố Hàng Cót ấy.

Mối quan hệ khăng khít này đã đưa Nguyễn Dực đi cả cuộc đời. Năm 1942, khi mới ngoài 20 tuổi, ông đã có được biệt danh vang xa cả xứ Bắc kỳ: ‘Dực radio’, vì đã dám đứng ra lo toan, quản lý một cửa hàng chuyên sửa chữa các loại thiết bị, máy móc vô tuyến điện tại số 43^a phố Hàng Bài – Hà Nội.

Do có cửa hàng, lại là cựu học sinh trường Kỹ nghệ, Nguyễn Dực còn là hạt nhân tích cực của phong trào Hướng đạo sinh do cụ Hoàng Đạo Thúy là Huynh trưởng. Cửa hàng Nguyễn Dực Radio tại 43^a Hàng Bài đã trở thành ‘tụ điểm’ của số đông bạn học cũ, sau này họ đều là những nhân vật cốt cán của Phong trào Việt Minh.

Đầu năm 1944, người bạn thân của Nguyễn Dực là Phạm Thành (Chủ một hãng may mặc ở phố Đồng Xuân), đã giới thiệu với một người quen có tên là Nhượng, ở Cổ Nhuế. Trên đường đi lên Cổ Nhuế, Phạm Thành đã giới thiệu với Nguyễn Dực một người có quan hệ thân hữu, đó là Xuân Thủy (1912-1985)⁽¹⁾. Sau này ba người đã trở nên gắn bó mật thiết trong nhiều công việc.

Ngay tại buổi gặp đầu tiên, sau khi nghe Phạm Thành tóm tắt về những đóng góp của Nguyễn Dực trong phong trào của Đội thanh niên tuyên truyền xung phong, Xuân Thủy đã đề nghị Nguyễn Dực:“Anh nên mua thêm loa và micro, tương lai gần thôi chúng ta sẽ cần đến nhiều, và nên cất giấu đi chứ không nên để ở cửa hàng (bên cạnh rạp Majestic, nay là rạp Tháng 8), vì phía bên kia đường là trại lính khố xanh ⁽²⁾…” Như vậy, không rõ từ thời khắc nào, Nguyễn Dực đã trở thành một nhân tố được ‘đầu tư’ cho việc chuẩn bị những thay đổi quan trọng của lịch sử. Đời người, khó có mấy ai chủ động định hình sẵn cho riêng mình một hướng đi khi còn trẻ. Các nhà hiền triết đã dạy: Con người là sản phẩm của hoàn cảnh, Nguyễn Dực là hiện thân của thực tế đó.

Đầu năm 1945, Phạm Thành chuyển đến Nguyễn Dực ý kiến của Xuân Thủy, do không gặp được nhau trực tiếp vì ông đã lên chiến khu Việt Bắc. Nguyễn Dực đã tỏ ra băn khoăn về một yêu cầu của ông Xuân Thủy rằng: “Từ nay trở đi, chỉ được đưa các thiết bị vô tuyến điện ra sử dụng khi nào có lệnh của ‘Thượng cấp’… Vậy thượng cấp ở đây là ai?”

Sau này, Nguyễn Dực nhận ra sự ghê gớm của ý kiến chỉ đạo, bởi lẽ, tháng 3 năm 1945, Nhật đảo chính Pháp, Nguyễn Dực thấy thật may mắn vì đã kịp cất giấu hầu hết các trang thiết bị tốt và đáng giá lên làng Bái Ân, gần chợ Bưởi (sau này, chính vì sự tá túc ở làng Bái Ân mà đến năm 1955, cải cách ruộng đất, dân quân du kích đã bắt và kết án tử hình Nguyễn Dực⁽³⁾), vậy nên khi người của quân Nhật đến cửa hàng Radio Nguyễn Dực yêu cầu hợp tác, thì đã thấy cửa hàng không còn gì đáng kể.

Giai đoạn này, Nguyễn Dực chính thức quan hệ và chịu ảnh hưởng của nhiều người, mà sau này, họ đều là những gương mặt có vai vế trong hệ thống chính quyền của Nhà nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa như: Nguyễn Xiển (1907-1997), Phan Anh (1912-1990), Chu Đình Xương (1913-1985), Hà Đăng Ấn (1914-1982), Phan Mỹ (1914-1981), Trần Kim Xuyến (1921-1947), Trần Quang Huy (1922-1995), Chu Văn Tích…

Dấu ấn

Ngày 15/8/1945, Tổng hội Viên chức Hà Nội đề nghị Nguyễn Dực cho mượn và lắp đặt thiết bị phóng thanh để tổ chức mít tinh tại Quảng trường Nhà hát lớn Hà Nội, được dự kiến vào ngày 18/8, để thông báo sự thất trận của Phát xít Nhật trong chiến tranh Thế giới thứ Hai, nhưng Nguyễn Dực không nhận được giấy của ‘Thượng cấp’, nên đã từ chối lời đề nghị của người có tên là Phạm Văn Sung.

Tuy nhiên, sau khi có ý kiến của ông Phạm Thành, Nguyễn Dực và người vợ là Lê Thị Tý đã hoàn thành xuất sắc việc lắp đặt và phụ trách hệ thống trang âm, cùng việc may chiếc lá cờ đỏ sao vàng khổ đại đầu tiên, phục vụ cho buổi mít tinh của Tổng Hội Viên chức Thủ đô tại Nhà hát lớn ngày 17/8/1945. Lực lượng Việt minh đã nhân sự kiện này, biến thành cuộc Cách mạng Cướp chính quyền về tay giai cấp Vô sản VN. Sau sự kiện này, Nguyễn Dực đã được điều đi tham gia việc cướp chính quyền tại Nam Định và Ninh Bình.

Vừa về đến Hà Nội, ông Trần Kim Xuyến đã khẩn cấp kéo Nguyễn Dực đến Sở Thông tin Tuyên truyền Bắc Bộ nằm phía sau tòa nhà Bắc bộ phủ. Tại đây, ông Dực đã chính thức nhận nhiệm vụ từ ông Trần Quang Huy. Công việc hết sức cụ thể mà Trần Quang Huy giao cho Nguyễn Dực là:“Cần làm ngay và làm thế nào để có được Đài Phát thanh, loan báo cho Thế giới biết rằng chúng ta đã cướp được Chính quyền!!!”.

Nguyễn Dực với bản lĩnh nghề nghiệp và chuyên môn sâu, ông đã hình thành trong đầu cấu trúc của hệ thống thiết bị cần có để lắp một đài phát sóng. Ông đã quyết định lựa chọn các trang thiết bị cần thiết cho mục đích này, gồm:

• Một máy phát sóng công xuất 200w nhãn hiệu “Crosley” do Mỹ sản xuất.
• Ba máy khuếch đại (ampli) công xuất 40w.
• 10 bộ loa nhãn hiệu “Jensen” V10 do Mỹ sản xuất.
• Ba chiếc micro nhãn hiệu Philips doa Hà Lan sản xuất.

Các phụ tùng kỹ thuật và rất nhiều chi tiết phụ trợ cùng với hàng trăm chiếc đĩa hát than tốc độ 78 vòng/phút, hầu hết đều là nhạc cổ điển.

Nguyễn Dực đã trực tiếp đề nghị ông Nguyễn Công Truyền (1905-1973) là Giám đốc Sở Thông tin Tuyên truyền Bắc bộ điều kiện sau: Cần có 3 buồng trên tầng hai của Sở Thông tin nằm tại phố Forrés (nay là phố Nguyễn Xí).

Đề nghị này được chấp nhận. Nguyễn Công Truyền đã giao ông Chu Văn Tích là Phó Giám đốc Sở Thông tin Tuyên truyền Bắc Bộ giám sát việc thực hiện. Những quyết định này được thống nhất vào buổi sáng ngày 23/8/1945.

Chiều ngày 23/8, công việc lắp đặt đài phát sóng được tiến hành. Nguyễn Dực đưa các thiết bị của riêng mình được cất giấu từ trước đó, mời (rủ) một người bạn lớn tuổi cùng phụ giúp công việc, người này là công nhân điện của rạp chiếu phim “Eden” (sau đổi thành rạp Công Nhân ở phố Tràng Tiền), ông tên là Nhung. Ông Dực đã chọn buồng cuối cùng trên gác hai của tòa nhà sát với Nhà Bưu điện, trông ra hồ Gươm để đặt hệ thống máy phát sóng. Hai buồng tiếp giáp dùng để làm nơi đặt máy quay đĩa và phòng đọc tin.

Nặng nhọc và mệt mỏi nhất là việc leo lên nóc tòa nhà để lắp ráp bộ ăng ten phát sóng có độ dài 41m, là bước sóng sẽ phát của đài. Miệt mài suốt ngày 24/8, việc lắp đặt được hoàn tất.

Sáng ngày 25/8, các công việc kiểm tra kỹ thuật được tiến hành thận trọng. Ông Trần Kim Xuyến đã thỏa thuận với Nguyễn Dực về việc khi phát sóng, đảm bảo các tỉnh khu vực đồng bằng Bắc bộ sẽ phải thu được. Để chắc chắn, ông đã thân chinh đạp xe đạp sang Hưng Yên để đợi bắt thử nhiệm. Ngoài ra, ông cắt cử một số người chia đi các tỉnh khác để xem xét việc thu sóng có đạt được chất lượng như mong đợi không?!

10h00 sáng ngày 25/8, sau khi hệ thống máy được cho chạy đủ nóng, Nguyễn Dực ngồi trước micro trịnh trọng đọc:

“Đây là Đài tiếng nói Việt Nam, phát thanh từ Hà Nội, trên làn sóng điện 41m! Đề nghị các địa phương khi bắt được tín hiệu xin báo về cho địa chỉ…” .

Cứ 30 phút, ông lại đọc lại đoạn thông báo trên. Giữa 30 phút đó ông Dực cho phát các bài nhạc cổ điển qua làn sóng điện.

Người đầu tiên điện thoại đến thông báo cho ông Dực, rằng tín hiệu bắt sóng rất tốt, nghe rất rõ là anh Nguyễn Mạnh Hà, phụ trách Phòng Thông tin Tràng Tiền. Tiếp đó là điện thoại của ông Trần Kim Xuyến từ Hưng Yên với thái độ vui mừng vì nghe được rất tốt, và ông Xuyến còn lưu ý hiện đang đợi tin từ Hải Phòng, đồng thời báo đi các tỉnh khác để biết rằng chúng ta đã có Đài Phát thanh.

Nguyễn Dực đã sung sướng, hãnh diện, mãi cho đến 50 năm sau, khi kể lại với tôi, ông vẫn còn sao xuyến, tự hào.

Năm 1997, Trần Đức, chuyên viên biên tập Đài Truyền hình Việt Nam (người làm chương trình “Cây cao bóng cả”) cùng với các cộng sự đã hoàn thành bộ phim tài liệu về những người chịu trách nhiệm tổ chức lễ Tuyên ngôn Độc lập 2/9/1945, trong đó đã có đoạn dài ghi những tâm sự của Nguyễn Dực. Ngoài ra, Trưởng ban Tổ chức buổi lễ 2/9/1945, cụ Nguyễn Hữu Đang đã ca ngợi những đóng góp của Nguyễn Dực trong việc thiết kế, lắp đặt toàn bộ hệ thống truyền thanh cho hàng vạn người dân Thủ đô đón ngày độc lập 2/9 như thế nào?!

Phóng sự của Trần Đức lên sóng VTV3, một tuần lễ sau, ông Trần Bình Minh (sau này là Tổng Giám đốc Đài Truyền hình Việt Nam) đã nhân danh là hậu sinh của ngành Phát thanh và Truyền hình Việt Nam, trân trọng đến thăm sức khỏe ông Nguyễn Dực tại ngôi nhà 43^a Hàng Bài, cái nôi để có câu nói hào hùng và hãnh diện cho ngành phát thanh và truyền hình Việt Nam:

“Đây là Đài Tiếng nói Việt Nam!”

Kết:

Có thể nói, ở một góc nào đó, cũng giống như sự nghiệp của cha mình, học giả Nguyễn Văn Vĩnh, Nguyễn Dực radio đã để lại nhiều dấu ấn cho lịch sử của đất nước, nhưng vì sao, vì sao ‘Người ta’ chỉ ghi nhận và… biết vậy?! Trong các ghi chép hiện tại của ngành Phát thanh và Truyền hình Việt Nam, người ta chỉ nhắc đến Nguyễn Dực như một người…giúp việc!

Thiết nghĩ, với bất kỳ ai biết tôn trọng sự thật, sẽ không thể không thấy buồn ngày nào phương thức ‘làm sử’ này còn chưa thay đổi!

Điều trớ trêu là những ngày tháng 8/45, tại Trường Kỹ nghệ Hà Nội, do phong trào cướp Chính quyền lan rộng mang tính dây truyền, ông Vũ Đôn đã lãnh đạo học sinh của trường hoàn thành việc cướp chính quyền.

Chiều ngày 23/8, trong cuộc mít tinh chào mừng kết quả của cách mạng, Ban Lãnh đạo mới của trường Kỹ nghệ Đông Dương chính thức công bố, hai người là Hoàng Cung và Nguyễn Dực phải bị xử án tử hình với tội danh: Làm tay sai cho Nhật, vì đã không có mặt tham gia khởi nghĩa với giáo viên và học sinh.

Sự việc này còn để lại hậu quả đến tận năm 2009, một nhân vật cùng thời đã gửi đơn đến Ban Tư tưởng Văn hóa TW, kiện báo An ninh Thế giới, vì đã viết bài ca ngợi vai trò của Nguyễn Dực, là một ‘kẻ’ theo Nhật…)

Lịch sử là gì? Đó là tiếng vọng của quá khứ trong tương lai và là ánh phản chiếu của tương lai trên quá khứ (Victor Hugo).

Ghi chú:

1/ Xuân Thủy, Nhà báo, nhà ngoại giao, từng là Bộ Trưởng Bộ Ngoại giao VNDCCH, Trưởng phái đoàn đàm phán Hiệp định Paris 1968-1973.

2/ ‘Lính Khố xanh’ là cách gọi tắt của ‘Lực lượng Phòng vệ Bản xứ – Garde civile Indigène’, nằm trong hệ thống an ninh quốc phòng của Chính phủ Thuộc địa.

3/ Cuộc đời Nguyễn Dực có tới ba lần bị lực lượng cách mạng ở các cấp khác nhau tuyên án tử hình. Lần nói trên là lần thứ nhất.

Hà Nội, 22/8/2012

(Chỉnh sửa lần cuối 5/2024)

Nguyễn Lân Bình