HAI ĐÁM TANG HAI CẢM TƯỞNG

Thưa các quý vị và các bạn!

Đã 88 năm trôi qua, mỗi lần tới ngày giỗ của Nguyễn Văn Vĩnh (12 tháng Ba Âm lịch), BBT chúng tôi lại nhận được các tư liệu từ những độc giả trân trọng và nhớ ơn ông, viết về sự ra đi mãi mãi của ông.

Lần này, chúng tôi xin chuyển đến các quý và các bạn một trong nhiều bài viết của báo Sao Mai, phát hành ở Sài Gòn năm 1936 để chúng ta cùng có dịp nhìn lại những giá trị thật mà Nguyễn Văn Vĩnh đã để lại cho nền văn hóa Việt Nam.

Trân trọng!

Nguyễn Lân Bình

HAI ĐÁM TANG HAI CẢM TƯỞNG

Người đời, dù lớn hay nhỏ, sau khi chết rồi mới để sự-nghiệp hành-vi cho dư luận bàn tán. Kể thời cũng hơi sai, vì đã gọi dư luận thời ở lúc nào chả nên nêu, đợi gì người ta chết mới nói. Nhưng khốn nỗi, nhiều khi lại, lúc sống mà tán-dương thời là phò-nịnh, lúc chết mà mạt sát thời là tiểu-nhân – Thế mới khó nói. Nhưng tôi viết bài nầy, lập-luận không phạm vào hai trường-hợp ấy, mà cũng vì thế mà tôi viết bài nầy.

Thì đây, vừa rồi, ai ai cũng đều biết, ngoài Bắc ông Nguyễn-văn-Vĩnh tạ-thế, trong Trung ông Thượng thư T.T.Đàn⁽¹⁾ quy tiên.

Đám tang ông Vĩnh ở Bắc, nó long-trọng thế nào, ai không thừa rõ trên mặt các báo-chương, người đi đưa ông ra phần mộ đông như kiến cỏ, đủ mặt các nhà tai mắt, nhất là báo-giới, báo nào cũng có đại-biểu đi đưa ông một vài dặm đường về tiên-cảnh. Xe cộ không có chỗ chen chân. Người ta có cái cảm-giác đi vĩnh-biệt một người anh-tài có công với nước nhà không bao giờ trở lại. Nói tóm lại, người Âu-Tây đưa tang ông Henri Barbusse⁽²⁾ vừa tạ thế thế nào thời người Annam đưa ông Vĩnh làm vậy. Có thể nói là đám tang người đưa đông nhất ở Trung-Bắc vậy.

Ông Vĩnh, cái đoạn đời đầu tiên của ông chỉ là một cảnh sống bạch đinh, bạch đinh mà làm ra đến tiền nghìn bạc vạn, cái tài kinh-tế ấy, đành rằng ta không hiểu, nhưng cái chỗ đáng phục là ông vẫn để cái ngực ông trắng xóa không dây dính một chút phẩm hàm hay huy chương.

Với cái tài-trí học-thức của ông, có lẽ, muốn gì thời không nói, chớ chút phẩm-hàm huy-chương thời có khó khăn gì!

Thế mà không!

Với ông, có tiền mới sống, danh-vọng hão không nuôi nổi người, cái chân giá-trị của người không phải ở danh-vọng hư mà ở tài đức, ở sự nghiệp.

Không phải có bắc-đẩu bội-tinh rồi mới nổi tiếng không phải có hàn lâm hàn liếc rồi mới vang danh: Cứ làm việc, cứ giữ lương tâm, cứ có ích cho đời, ắt người ta sẽ biết đến mình. Người ta chẳng biết đến mình lúc sống thời lúc chết, người ta sẽ phải lưu ý đến sự nghiệp của mình. Có lẽ, mà chẳng phải có lẽ nữa, thật vậy, lúc sống ông Vĩnh đã nghĩ thế nên mới bỏ ngoài tai những chuyện danh-hão.

Như vậy, ngoài công cuộc to tát của ông, ngoài sự nghiệp về văn nghệ của ông, ông còn để cho đời cái gương tốt: đừng lo người ta không biết mình, chỉ nên lo không làm được việc gì cho người biết.

Ở Bắc, ông Vĩnh chết, sự nghiệp ông để lại cho người một cảm-tưởng, thời ở Trung, quan Thượng Tôn-Thất-Đàn qua đời cũng không phải để cho người ta phải lãnh-đạm.

Đành rằng, đám tang ông cũng như trăm nghìn đám tang ông Thượng khác, cũng xe đông, cũng người nhiều, nhưng nếu đời ông, công việc làm của ông chẳng khác của mấy ông Thượng khác thời tôi đã chẳng viết mấy dòng nầy.

Tôi là bạn thân của ông (Vĩnh-BT) nên rõ ông lắm. Ông khảng-khái, cương-quyết, trước những công việc gì ông có thể làm cho dân giàu nước mạnh, ông đều tỏ ra là người nhiệt-huyết; chính ông là người trung thần đối với Hoàng-triều, đối với chính phủ Bảo-hộ.

Chỉ bấy nhiêu đức-tính cũng có thể tỏ rằng ông đáng để cho đời ca-tụng và sau khi chết, để cho người để ý đến đời quá-khứ của ông.

Mấy năm về trước, ông sang Pháp để dự cuộc đấu-xảo. Nói rằng sang để dự đấu-xảo, để du-lịch, nhưng kỳ thực là ông có làm việc⁽³⁾. Chính lúc đó là lúc nước ta đương trải qua một thời-kỳ khủng-bố vì ‘phong trào’ Cộng-sản. Ở Trung kỳ, ông Khâm-sứ Le Fol đã dùng chánh-sách tàn-bạo để đối-phó. Đành rằng đối với một cái phong-trào biến-loạn thời dùng kế tích-cực là lẽ cố-nhiên, nhưng nó không hợp thời, sự thiệt-hại của kế tích-cực trái lại không kém gì như cái hại. Ngay lúc đó ở Tây, ông hết sức lo liệu và bày tỏ tình-hình bên Pháp-đình để ông Le Fol không trở qua Trung-kỳ nữa, vì thế mà ông Châtel lúc ấy được bổ sang nhậm chức Khâm-sứ Trung-kỳ đem thi-hành chánh-sách ôn-hòa làm cho nhân-dân vui lòng quên hẳn nỗi oán hận xưa.

Như vậy, dù làm việc hay đi chơi, ông cũng tỏ là người ham làm việc ích-quốc lợi dân, tôi muốn kể ra đây để làm một cái gương quý vậy.

HÍ – LỆ.

 (Sao Mai số 122, ngày 5/6/1936).

Chú thích của BBT Tannamtu.com:

1. Tôn Thất Đàn (1871 – 1936), tự là Hinh Nhi, là danh thần triều Nguyễn, là Hình bộ Thượng thư thời Bảo Đại.

2. Henri Barbusse là nhà văn , chính trị gia , nhà biên kịch và nhà báo người Pháp , sinh  ở Pháp (1873-1935), chết ở Moscow.

Ông là tác giả cuốn tiểu thuyết Le Feu, đoạt giải Goncourt 1916. Ông là     người theo Chủ nghĩa Hòa bình, ông là người sáng lập thành lập Hiệp hội Cựu chiến binh Cộng hòa vào năm 1917, là đảng viên Đảng Cộng sản Pháp năm 1923.

Ông là Giám đốc Văn học của báo Nhân Đạo (l’Humanité) năm 1926. Ông là người thành lập tạp chí Le Monde vào năm 1928.

3. Năm 1922, lần thứ hai Nguyễn Văn Vĩnh (có cả Phạm Quỳnh -1890-1945 đi lần đầu) đi dự Hội chợ Thuộc địa – Đấu xảo tại Mác Xây (lần đầu năm 1906 có Trần Trọng Kim 1883-1953).

Trong lần đi thứ hai này, Nguyễn Văn Vĩnh đã có thái độ chán chường với các nghi lễ mang tính hình thức của phía Pháp, ông cho rằng nội dung các buổi giao lưu vô nghĩa, xáo rỗng. Ông đã tìm cách trốn tránh các cuộc tiếp xúc xã giao, và cùng luật sư Phan Văn Trường (1876-1933) sang Đức, đi thăm Trung tâm công nghiệp in ấn và xuất bản Gutenberg, phục vụ cho công cuộc cải cách, nâng cấp dây chuyền máy in sách và báo do H.Schneider mang từ Pháp sang hồi thập niên cuối của thế kỷ 19, và bàn giao lại cho Nguyễn Văn Vĩnh năm 1919.

Việc Nguyễn Văn Vĩnh vắng mặt trong các cuộc tiếp xúc quan trọng của phái đoàn với phía Pháp, đã rộ lên tin đồn sau đó, rằng ông chỉ tìm cách đi chơi trong thời gian sang Pháp.

==========