Trong cuốn sổ tay ghi chép của mình từ những năm tháng nằm trong rừng Trường Sơn, có câu nói của đại văn hào người Anh, William Shakespeare (1564-1616), tác giả của nhiều cuốn sách nổi tiếng của nhân loại, trong đó có Romeo và Juliet. Câu đó là: “Sự tưởng tượng đôi khi còn xấu xa hơn cả bản thân cái xấu”.
Trong những ngày qua, dư luận và cả chính luận ở Việt Nam ồn ào về một câu quảng cáo bằng tiếng Việt, của một hãng nước ngọt lớn nhất thế giới COCA COLA, tôi liên tưởng đến câu nói trên của William Shakespeare.
Gần 100 năm trước, học giả Nguyễn Văn Vĩnh là người đã nhìn rõ những sự bất cập trong việc sử dụng chữ viết tiếng Việt, do bản chất của một loại chữ viết phải dùng quá nhiều con dấu, điều dễ làm cho người dùng nhầm lẫn, đôi khi phải suy đoán, làm sai lệch và biến đổi ngữ nghĩa của từ vựng.
Nguyễn Văn Vĩnh coi đó là điều cần phải khắc phục, nhất là khi Việt Nam bắt đầu có điện tín. Giai thoại điển hình của việc gửi chữ viết tiếng Việt gây tranh cãi qua điện tín, là câu chuyện bức điện ghi vỏn vẹn hai chữ: ‘vo de’. Vì không gửi được dấu, người nhận điện đã không dám chắc là ‘vỡ đê’, hay ‘vợ đẻ’, gây tâm lý căng thẳng đến mức tiêu cực cho người liên quan.
Nguyễn Văn Vĩnh những muốn, làm sao cho chữ viết quý hóa của người Việt phải thuận lợi hơn khi sử dụng, làm sao để hàng ngày nó vẫn phong phú lên, khoa học hơn, và xa nữa, là triệt tiêu được những kiểu suy luận mang ẩn ý xấu xa có tính lạm dụng, xuyên tạc khi mượn danh một thứ chữ viết.
Ông đã giãi bày những suy nghĩ của mình, khi nêu lên phương án cải tiến chữ quốc ngữ để không chỉ thuận lợi khi sử dụng, và cả ngăn chặn việc cố tình lẫn lộn, bóp méo ngữ nghĩa của chữ viết tiếng Việt, qua những bài viết từ cuối thập niên 20 ở thế kỷ trước, được đăng trên tờ nhật báo đầu tiên ở Việt Nam, tờ Trung Bắc Tân Văn.
Nhiều năm sau đó, do sự khống chế của Chính quyền Thực dân, và cả nhóm nho sỹ bảo hoàng, họ cấm Nguyễn Văn Vĩnh viết báo bằng tiếng Việt, ông đã phải dùng tiếng Pháp, để tiếp tục thúc đẩy phong trào cải cách chữ Quốc ngữ. Ông đã viết các bài dẫn giải và xác định những nguyên tắc căn bản trong việc cải tiến cách viết quốc ngữ, đăng trên tờ báo phát hành bằng tiếng Pháp L’Annam Nouveau-Nước Nam Mới, ông đánh giá:
‘…tiếng An Nam, dấu làm đổi giọng của tiếng nói, tạo ra một sự khác biệt hoàn toàn cả về nghĩa nhờ việc đánh dấu, đây rõ ràng là tầm quan trọng to lớn khi đánh dấu.’
Để tránh sự bất cập khi phải dùng nhiều dấu cho một từ, ông đã nghĩ đến việc thay các con dấu bằng các chữ cái, mượn cả một số chữ cái trong tiếng Pháp và Anh, mục đích là ‘ép’ người đọc vào một định hình, không có cớ để xuyên tạc được, nhất là khi viết, vì vội vàng vô ý để lỗi, hoặc người viết bị phụ thuộc vào cách phát âm có phần khác nhau ở các vùng miền có giọng nói riêng của địa phương.
Nguyễn Văn Vĩnh dẫn giải:
‘Chính vì để trở nên hợp lý hoàn toàn, người ta mới phải dùng đến năm dấu cùng với cỡ của chữ, để chúng có thể cùng xếp trong một hàng, mặc dù nó không có giá trị như những chữ cái, và điều này chưa có trong các loại ngôn ngữ mà chúng ta đã biết’.
Trích ý kiến của Nguyễn Văn Vĩnh khi lập luận với nhận thức và thái độ cương quyết, bảo vệ những kiến nghị để sửa đổi, cải tiến chữ viết tiếng Việt như sau:
‘Những người bảo thủ muốn chế diễu, họ coi đó là một mớ hổ lốn (lẩu) gồm tất cả những chi tiết về dấu, kết thúc bằng những chữ q, z, f, w và j, rồi cố đọc sai lệch đi bằng những chữ mượn và cách đọc của tiếng Pháp theo hệ chữ cái A B C, như: Thaoze, diuje, chiffe, tuyetque và dave. Nhưng dù họ muốn lái kiểu gì, họ cũng không bao giờ đọc nhầm được chữ nọ thành chữ kia. Họ có láu lỉnh nghịch ngợm đến đâu, cũng chỉ có thể đọc những chữ của chúng ta theo kiểu phát âm đùa nghịch, và càng đọc, mãi rồi cũng dẫn họ đến việc đọc đúng tiếng An Nam.’
Ông đưa ra thí dụ cụ thể:
‘Thaoz sẽ thay cho thảo (cũ là cỏ), và không thể là thao (dây gai), cũng chẳng thể là tháo (mở nút), càng không phải là thạo (quen việc).
Diaj sẽ là địa, chứ không phải (con đỉa), chẳng thể là đĩa (cái đĩa), càng không phải là đìa (đầm đìa).’
Đôi dòng dẫn giải trên đây để chứng minh, những sự ầm ỹ trong xã hội suốt nhiều tuần lễ qua, là hậu quả tất yếu của việc những nhà chuyên môn ở Việt Nam, đã coi nhẹ những ý kiến của các bậc tiền nhân trong lịch sử phát triển văn hóa chữ viết, ngôn ngữ ở Việt Nam.
Giá như, nếu theo cách viết chữ Quốc ngữ cải tiến của Nguyễn Văn Vĩnh, mà hôm nay chúng ta sử dụng một phần trong hệ điều hành của máy chữ tiếng Việt, thì khi viết chữ ‘Ô’ sẽ phải là ‘OO’, và dấu huyền là chữ ‘F’, thì chắc chắn cụm từ “Mở Lon Viêt Nam” sẽ chẳng làm mếch lòng được ai! Cái tập đoàn kinh doanh khổng lồ nước ngọt kia, với các cố vấn ma mãnh, dù có tinh quái đến mấy, cũng không thể ‘vô tình’ chơi khăm người Việt qua con chữ nhờ sự tưởng tượng….
Đây cũng chính hậu quả, do các cơ quan chuyên môn trong hệ thống quản lý, chỉ nhận thức và hành động theo tư tưởng được xắp đặt của hệ thống chính trị, không quan tâm, và thiếu tôn trọng việc áp dụng mang tính kế thừa những thành tựu tri thức của những đối tượng không nằm trong hệ thống chính trị mà họ áp đặt.
Những người quan tâm đến tiến bộ xã hội đều biết, việc để có được một xã hội tiến bộ, quốc gia văn minh và phát triển, nhất thiết phải tập trung được mọi nguồn lực trí tuệ của tất cả các thành phần tinh hoa trong xã hội, trong lịch sử, chứ không phải chỉ có một bộ máy dành riêng cho các cá nhân của một lực lượng chính trị.
Chính cái không theo quy luật này, đã đặt toàn xã hội vào tình trạng cãi vã về những chi tiết sinh hoạt dựa trên sự tưởng tượng thiếu lành mạnh, làm ảnh hưởng đến tâm lý đạo đức xã hội nói chung, và với thế hệ trẻ nói riêng.
Vô hình chung, chính người lớn đã lộ rõ cái mặt trái ‘đen tối’ trong suy nghĩ xuất hiện từ cả hai phía, bên chủ mưu, và bên bài xích.
Và cuối cùng, tôi lại phát hiện ra câu nói trong Từ điển Danh ngôn Việt Nam, vẫn của Đại Văn hào William Shakespeare khi chiếu vào vụ việc như thế này:
Chẳng có gì là xấu hay tốt, nhưng suy nghĩ khiến nó trở thành như vậy.
(There is nothing either good or bad, but thinking makes it so).
NGUYỄN LÂN BÌNH
Ghi chú:
Những dẫn chứng trong bài viết đều lấy từ bài viết bằng tiếng Pháp của Nguyễn Văn Vĩnh có tựa đề CHỮ QUỐC NGỮ ĐỔI MỚI (Le Quốc Ngữ modifié), được đăng trên báo L’Annam Nouveau từ số 115 ra ngày 6/3/1932 đến số 118 ra ngày 16/3/1932 tại Hà Nội. Người dịch Nguyễn Kỳ, hiệu đính Nguyễn Như Phong.
Bài viết này của Nguyễn Văn Vĩnh, đã được in trong cuốn sách Người Yêu Tiếng Việt Trọn Đời, do Nhà Xuất bản Trí Thức phát hành tháng 10 năm 2018. Đây là cuốn thứ ba trong bộ sách dự kiến 14 tập, có chủ đề LỜI NGƯỜI MAN DI HIỆN ĐẠI do Nguyễn Lân Bình biên soạn.
=================
Ông đã giãi bày những suy nghĩ của mình, khi nêu lên phương án cải tiến chữ quốc ngữ để không chỉ thuận lợi khi sử dụng, và cả ngăn chặn việc cố tình lẫn lộn, bóp méo ngữ nghĩa của chữ viết tiếng Việt, qua những bài viết từ cuối thập niên 20 ở thế kỷ trước, được đăng trên tờ nhật báo đầu tiên ở Việt Nam, tờ Trung Bắc Tân Văn.
Nhiều năm sau đó, do sự khống chế của Chính quyền Thực dân, và cả nhóm nho sỹ bảo hoàng, họ cấm Nguyễn Văn Vĩnh viết báo bằng tiếng Việt, ông đã phải dùng tiếng Pháp, để tiếp tục thúc đẩy phong trào cải cách chữ Quốc ngữ. Ông đã viết các bài dẫn giải và xác định những nguyên tắc căn bản trong việc cải tiến cách viết quốc ngữ, đăng trên tờ báo phát hành bằng tiếng Pháp L’Annam Nouveau-Nước Nam Mới, ông đánh giá:
‘…tiếng An Nam, dấu làm đổi giọng của tiếng nói, tạo ra một sự khác biệt hoàn toàn cả về nghĩa nhờ việc đánh dấu, đây rõ ràng là tầm quan trọng to lớn khi đánh dấu.’
Để tránh sự bất cập khi phải dùng nhiều dấu cho một từ, ông đã nghĩ đến việc thay các con dấu bằng các chữ cái, mượn cả một số chữ cái trong tiếng Pháp và Anh, mục đích là ‘ép’ người đọc vào một định hình, không có cớ để xuyên tạc được, nhất là khi viết, vì vội vàng vô ý để lỗi, hoặc người viết bị phụ thuộc vào cách phát âm có phần khác nhau ở các vùng miền có giọng nói riêng của địa phương.
Nguyễn Văn Vĩnh dẫn giải:
‘Chính vì để trở nên hợp lý hoàn toàn, người ta mới phải dùng đến năm dấu cùng với cỡ của chữ, để chúng có thể cùng xếp trong một hàng, mặc dù nó không có giá trị như những chữ cái, và điều này chưa có trong các loại ngôn ngữ mà chúng ta đã biết’.
Trích ý kiến của Nguyễn Văn Vĩnh khi lập luận với nhận thức và thái độ cương quyết, bảo vệ những kiến nghị để sửa đổi, cải tiến chữ viết tiếng Việt như sau:
‘Những người bảo thủ muốn chế diễu, họ coi đó là một mớ hổ lốn (lẩu) gồm tất cả những chi tiết về dấu, kết thúc bằng những chữ q, z, f, w và j, rồi cố đọc sai lệch đi bằng những chữ mượn và cách đọc của tiếng Pháp theo hệ chữ cái A B C, như: Thaoze, diuje, chiffe, tuyetque và dave. Nhưng dù họ muốn lái kiểu gì, họ cũng không bao giờ đọc nhầm được chữ nọ thành chữ kia. Họ có láu lỉnh nghịch ngợm đến đâu, cũng chỉ có thể đọc những chữ của chúng ta theo kiểu phát âm đùa nghịch, và càng đọc, mãi rồi cũng dẫn họ đến việc đọc đúng tiếng An Nam.’
Ông đưa ra thí dụ cụ thể:
‘Thaoz sẽ thay cho thảo (cũ là cỏ), và không thể là thao (dây gai), cũng chẳng thể là tháo (mở nút), càng không phải là thạo (quen việc).
Diaj sẽ là địa, chứ không phải (con đỉa), chẳng thể là đĩa (cái đĩa), càng không phải là đìa (đầm đìa).’
Đôi dòng dẫn giải trên đây để chứng minh, những sự ầm ỹ trong xã hội suốt nhiều tuần lễ qua, là hậu quả tất yếu của việc những nhà chuyên môn ở Việt Nam, đã coi nhẹ những ý kiến của các bậc tiền nhân trong lịch sử phát triển văn hóa chữ viết, ngôn ngữ ở Việt Nam.
Giá như, nếu theo cách viết chữ Quốc ngữ cải tiến của Nguyễn Văn Vĩnh, mà hôm nay chúng ta sử dụng một phần trong hệ điều hành của máy chữ tiếng Việt, thì khi viết chữ ‘Ô’ sẽ phải là ‘OO’, và dấu huyền là chữ ‘F’, thì chắc chắn cụm từ “Mở Lon Viêt Nam” sẽ chẳng làm mếch lòng được ai! Cái tập đoàn kinh doanh khổng lồ nước ngọt kia, với các cố vấn ma mãnh, dù có tinh quái đến mấy, cũng không thể ‘vô tình’ chơi khăm người Việt qua con chữ nhờ sự tưởng tượng….
Đây cũng chính hậu quả, do các cơ quan chuyên môn trong hệ thống quản lý, chỉ nhận thức và hành động theo tư tưởng được xắp đặt của hệ thống chính trị, không quan tâm, và thiếu tôn trọng việc áp dụng mang tính kế thừa những thành tựu tri thức của những đối tượng không nằm trong hệ thống chính trị mà họ áp đặt.
Những người quan tâm đến tiến bộ xã hội đều biết, việc để có được một xã hội tiến bộ, quốc gia văn minh và phát triển, nhất thiết phải tập trung được mọi nguồn lực trí tuệ của tất cả các thành phần tinh hoa trong xã hội, trong lịch sử, chứ không phải chỉ có một bộ máy dành riêng cho các cá nhân của một lực lượng chính trị.
Chính cái không theo quy luật này, đã đặt toàn xã hội vào tình trạng cãi vã về những chi tiết sinh hoạt dựa trên sự tưởng tượng thiếu lành mạnh, làm ảnh hưởng đến tâm lý đạo đức xã hội nói chung, và với thế hệ trẻ nói riêng.
Vô hình chung, chính người lớn đã lộ rõ cái mặt trái ‘đen tối’ trong suy nghĩ xuất hiện từ cả hai phía, bên chủ mưu, và bên bài xích.
Và cuối cùng, tôi lại phát hiện ra câu nói trong Từ điển Danh ngôn Việt Nam, vẫn của Đại Văn hào William Shakespeare khi chiếu vào vụ việc như thế này:
Chẳng có gì là xấu hay tốt, nhưng suy nghĩ khiến nó trở thành như vậy.
(There is nothing either good or bad, but thinking makes it so).
NGUYỄN LÂN BÌNH
Ghi chú:
Những dẫn chứng trong bài viết đều lấy từ bài viết bằng tiếng Pháp của Nguyễn Văn Vĩnh có tựa đề CHỮ QUỐC NGỮ ĐỔI MỚI (Le Quốc Ngữ modifié), được đăng trên báo L’Annam Nouveau từ số 115 ra ngày 6/3/1932 đến số 118 ra ngày 16/3/1932 tại Hà Nội. Người dịch Nguyễn Kỳ, hiệu đính Nguyễn Như Phong.
Bài viết này của Nguyễn Văn Vĩnh, đã được in trong cuốn sách Người Yêu Tiếng Việt Trọn Đời, do Nhà Xuất bản Trí Thức phát hành tháng 10 năm 2018. Đây là cuốn thứ ba trong bộ sách dự kiến 14 tập, có chủ đề LỜI NGƯỜI MAN DI HIỆN ĐẠI do Nguyễn Lân Bình biên soạn.
=================