XUÂN BA
Chuyện Nhà Bia Alexandre de Rhodes và Cụm tượng đài “ Quyết tử để Tổ Quốc quyết sinh” đã nói rồi. Cũng như Nhà bia bị phá như nào bài viết của tôi đã đề cập. Không nhắc lại ở đây.
Bữa nay xin chỉ xin trở lại tấm bia.
Nó đang ở đâu?
Theo yêu cầu của nhiều bạn làng FB với những câu hỏi muốn biết về số phận tấm bia hiện giờ ra sao.
Với những thông tin ít ỏi mình có, xin cố gắng biên ra đây để ngỏ cùng bạn đọc!
Tấm bia đá cao 1.70m, rộng 1.10m, dày 0.20m, đế bia cao 50cm. Trên mặt bia ghi tóm lược cuộc hành trình truyền giáo và công lao của ngài trong việc chế tác chữ Quốc ngữ, được khắc bằng ba ngôn ngữ: Quốc ngữ, Hán và Pháp.
Như nhiều người đều biết, Nhà bia Alexandre de Rhodes khánh thành vào 5h chiều ngày 29/5/1941.
Ảnh đăng Tạp chí Đông Dương. (Nguồn TTLTQG1)
Bao thế hệ người Hà thành cũng du khách đã quen với một không gian Hồ Gươm, có nhà bia Alexandre de Rhode bện quện minh triết, trong âm hưởng thanh bình- Hoà bình (vua Lê trả gươm) với không gian văn hoá (Nguyễn Siêu dựng Tháp Bút) – Hữu nghị (bia Alexandre de Rhode, người có công trong chế tác chữ Quốc ngữ)
… Một dạo, rất nhanh, đám báo chí rỉ tai nhau cái tin, nhà sử học Dương Trung Quốc đã tìm thấy tấm bia Alexandre de Rhodes!
Mấy tay viết, trong đó có tôi, tức tốc tìm đến ông nghị Dương Trung Quốc. Tất nhiên, gặp đã khó nói chi moi được chuyện ở vị nghị sĩ họ Dương này cũng chả dễ dàng gì!
Nhưng may chỗ có chút quen, chút biết, sau những đắn đo dền dứ, ông Nghị cũng hào phóng một chút cởi mở nên cũng có chút thông tin cần thiết
Chuyện thì dài, bài viết lại có hạn. Chỉ xin tóm lược như này.
… Ông Quốc có bạn làm ở Bảo tàng tên là Minh. Ông Minh lại chứng kiến chuyện của bạn mình làm nghề đạp xích lô. Lần đó, ông bạn đạp xích lô đi… giải đã tình cờ phát hiện một tấm đá phẳng nằm khuất nẻo ven một cái ao tù.
Rồi ông khênh về để ở ao nhà làm chỗ vo gạo rửa rau rất tiện.
Nhưng gần một năm sau, trong gia đình ông xích lô có người thân đau ốm, thuốc men tốn kém mà bệnh tình không lui. Đi xem, thầy phán nhà có đồ thờ cúng lạ. Lão nghĩ ngay đến tấm đá có khắc chữ. Lão tức tốc nhờ bạn bè khiêng lên xe đem quẳng đi. Từ khi quẳng tấm bia đi, lạ thế vợ con ông hết ốm đau, bệnh tật…
Ông Minh bạn ông Nghị Quốc là ai?
Hóa ra từng học khóa đầu tiên về Bảo tồn, bảo tàng tại trường Nghiệp vụ Bộ Văn hóa – hiện là trường Đại học Văn hóa.
Năm 1992, ông thuê cửa hàng mở nghề làm cửa sắt. Một buổi sáng, ông Minh lên chợ Đồng Xuân mua vật liệu. Run rủi thế nào, đến đúng trước cửa nhà máy Nước đá (Phố Trần Quang Khải) ông muốn đi vệ sinh bèn ghé xe vào gần bờ đê và vô tình ông thấy một phiến đá phẳng bị cỏ phủ lên. Tò mò, lật đám cỏ ra và gạt đất bám trên mặt. Ông giật mình nhận ra đó là một tấm bia. Lại thót cả tim khi nhận ra đó là tấm bia Alexandre de Rhodes!
Trời ơi hóa ra ông bạn xích lô của mình đã quảng tấm bia ấy ở chỗ này!
Từng làm việc ở Bảo tàng, ông Minh hiểu nếu mang về nhà không kín đáo có thể bị kết tội chiếm đoạt di tích! Cho dù nó nằm khuất nẻo ở bờ đê.
Đến đêm, ông nhờ anh bạn quen lái xe chở về và thuê cửu vạn bí mật khiêng vào đặt lên chỗ cống không có nắp. Không một ai trong khu nhà ông biết. Phần tiếng Pháp trên tấm bia đã bị bào mòn, nhưng phần chữ Việt thì vẫn đọc được.
Ông Minh có một người bạn, họa sỹ Nguyễn Quang Cậy. Ông Cậy cũng biết ông Dương Trung Quốc và qua ông Cậy, ông Dương Trung Quốc có ý định đưa ba triệu đồng để lấy bia nhưng ông Cậy không đồng ý.
Ông Cậy đã nghe theo ông Dương Trung Quốc là đưa tấm bia lên Bộ văn hóa!
Cứ như thể chuyện Châu về Hợp Phố, tấm bia bao nhiêu năm biến mất nay đã được phát lộ!
Chuyện đã đến tai ông Thủ tướng Sáu Dân Võ Văn Kiệt.
Hình như cũng có chỉ đạo việc dựng tượng bán thân Alexandre de Rhodes đặt ở vườn hoa Tao Đàn trước cửa trường Đại học Dược khoa Hà Nội.
Rồi trong một hội thảo nhân kỷ niệm 335 ngày mất của Alexandre de Rhodes, nhiều ý kiến đề nghị nên đưa tấm bia đặt ở khuôn viên Thư viện Quốc gia. Rồi cần tiến hành việc khôi phục lại tên phố Alexandre de Rhodes ở thành phố Hồ Chí Minh.
Đùng cái, dậy lên những xôn xao xì xào… Rằng có nên tôn vinh Ông Tổ chữ quốc ngữ như vậy không? Rằng vị giáo sĩ mắt xanh mũi lõ này từng làm gián điệp cho các giáo sĩ Phương Tây xâm lược nước ta (!?)
Đã đành, trước nay từng đã có nhiều đánh giá khác nhau về Alexandre de Rhodes! Nhưng may hầu hết cũng đạt được sự đồng thuận. Đó là “việc chế tác chữ quốc ngữ là công trình tập thể của nhiều linh mục dòng Tên người châu Âu”
Công việc này cũng có sự cộng tác tích cực hữu hiệu của nhiều người Việt Nam ( các thầy giảng Việt Nam giúp việc cho các linh mục) mà cho đến nay chưa ai biết tên tuổi của họ.
Alexandre có công lớn đã góp phần sửa sang và hoàn chỉnh bộ chữ quốc ngữ. Đặc biệt, ông đã dùng bộ chữ ấy để biên soạn, tổ chức in ấn lần đầu cuốn Từ điển Việt – Bồ – La (trong đó có phần về ngữ pháp tiếng Việt) và Phép giảng tám ngày. Tất nhiên, chữ quốc ngữ năm 1651 trong Từ điển Việt – Bồ – La (mặc dù đã khá hoàn chỉnh nhưng cũng phải 121 năm sau (1772) với những cải cách quan trọng của Giám mục Pigneau de Béhaine ( thường gọi Bá Đa Lộc) thì mới có được diện mạo giống như hệ thống chữ viết ngày nay.
Như vậy, công lao to lớn của Alexandre de Rhodes trong điển chế hoá chữ Quốc ngữ được khẳng định. Nhưng số phận tấm bia đá về Alexandre de Rhodes sau nhiều năm lưu lạc vẫn trục trặc, lênh đênh.
Mặc dù Cục Bảo tồn – Bảo tàng, Bộ Văn hoá Thông tin có công văn số 531/BT-BT ngày 29/7/1997 dự định đưa tấm bia này đặt ở nhà tám mái Vườn hoa Canh Nông trên đường Điện Biên Phủ.
Mặc dầu tên Alexandre de Rhodes đã được đặt cho một trường trung học và một con đường ở TTP Hồ Chí Minh.
Nhưng lạ, đến thời điểm này tấm bia ấy vẫn được “lưu giữ” nói đúng hơn là vẫn bị giam trong không gian mờ tối trong cái kho của Ban Quản lý Di tích và Danh thắng Hà Nội!
Hà Nội có thể “ chưa vội được đâu”. Nhưng tấm bia linh thiêng về tiền nhân ấy sẽ có thời điểm phải được đem ra phơi phóng dưới ánh ngày của đổi mới với… VƯƠN MÌNH ở một địa điểm và các nhà chức việc Hà Thành mấy bữa ni đang bàn nát nước chứ nhỉ?
